Ajurweda opiera się na zasadzie, że we wszystkim, co istnieje przejawia się energia, zwana w sanskrycie Praną. Prana jest siłą życiową i przenika Wszechświat przejawiając się w pięciu Świętych Żywiołach: przestrzeni (Akash), powietrzu (Vayu), ogniu (Agni), wodzie (Jala) i ziemi (Prithvi). W człowieku prana występuje pod postacią zróżnicowanych energii vata, pitha i kapha, które stanowią aktywne odzwierciedlenie wspomnianych pięciu żywiołów. Każdy z nas ma niepowtarzalną kombinację tych pięciu żywiołów, a zatracenie równowagi pomiędzy nimi jest przyczyną każdej dolegliwości.
Według Ajurwedy w momencie zapłodnienia zostajemy wyposażeni w pewien energetyczny kod genetyczny (Prakriti) i niepowtarzalną konstytucję ciała, energię przejawiającą się w ludzkim organizmie w trzech różnych postaciach (Tridosha): vata, pitta i kapha. Prakriti kieruje osobniczymi reakcjami tak umysłowymi jak i fizjologicznymi. Oznacza to, że każdy typ konstytucjonalny wykazuje osobnicze predyspozycje do zaburzeń, jak choćby niedowagi czy nadwagi.
Prakrti ( pra – przed + kr – tworzyć, produkować) – oznacza początkową, pierwotną substancję stworzenia (Natura), jest pierwiastkiem materialnym, nieświadomość. Jest określana jako Żeński pierwiastek.
Tridosa
Trzy dosha są podstawowymi czynnikami sprawującymi kontrolę nad całym systemem fizjologicznym ciała i nad jego wszystkimi funkcjami. Są one narzędziem dla trzech gun i są aktywnymi postaciami pięciu żywiołów: ziemi, wody, ognia, powietrza, przestrzeni (eteru).
Dosa | Cechy | Kontroluje |
Vata | Energia powietrza i eteru, siła witalna, substancja powietrzna, gazowa, oddechowa – poziom komórkowy | Biologiczna energia, wszelkie ruchy z centralnego i współczulnego systemu nerwowego, ruch płynów ustrojowych, cyrkulacja krwi, zasilanie energią życiową, jak też wprowadzanie substancji odżywczych oraz wydalanie zbędnych produktów materii, ruchomość wszelkich narządów ciała, aktywność umysłowa, emocjonalność, zmysł dotyku i słuchu |
Pitta | Energia ognia i wody, ogień, metabolizm – reakcje chemiczne | Asymilacja, transformacja, trawienie i przemiana materii, temperatura ciała, ogień trawienny, wybuchowość, stany zapalne ciała i umysłu, zmysł wzroku, porządkowanie |
Kapha | Energia ziemi i wody, śluz, woda, oleistość, budowanie i ochrona | Konstrukcja ciała, system odpornościowy I budulcowy ciała, płyny ochronne przed vatą i pittą (maź stawowa, płyn mózgowo-rdzeniowy, ciecze ochronne), gromadzenie (w ciele i umyśle), zaborczość, ociężałość, bierność |
Według Ajurwedy istnieje siedem typów organicznych: ciała jednorodne, z przeważającą energią vata, pitta lub kapha; typy dwoiste, gdzie niemalże w równej mierze występują vata-pitta, pitta-kapha lub kapha-vata; bardzo rzadko wszystkie trzy doshe występują w równych proporcjach.
Vata jest odpowiednikiem żywiołu przestrzeni i powietrza oraz biologiczną energią wszelkiego ruchu w ciele, Pitha, energią ognia i ziemi, odpowiada za metabolizm, natomiast Kapha jest energią ziemi i wody, odpowiadającą za konstrukcję ciała. Te trzy doshe – vata, pitta i kapha – są więc aktywnymi postaciami pięciu żywiołów. Kierują one wszystkimi funkcjami biologicznymi i psychicznymi ciała, ducha i świadomości (umysłu). Sterują naszymi pierwotnymi upodobaniami do niektórych smaków, pokarmów, warunków klimatycznych, gorąca i zimna, pewnych typów zachowań (bardziej lub mniej aktywnych, spontanicznych). To od nich niejako zależą cechy naszego charakteru, fizjologii i ogólnie wyglądu zewnętrznego.
Triguna
Trzy guna są podstawowymi składnikami Prakrti i są znane jako Satva, Rajas, Tamas.
Guna | Cechy | Poziom fizyczny | Jakość umysłu | Cechy dominacji |
Satva | świetlistość, oświecenie | Intelekt | Jasność | Jasna inteligencja, spokój, łagodność |
Rajas | energia, ruch | Ego | Niestabilność, chwiejność | Aktywność, dynamiczność |
Tamas | inercja, statyczność | Ciało | Apatia, depresja | Odporność i brak aktywności |
Trzy guna współistnieją, współpracują, wzmacniają oraz osłabiają się na wzajem. Każda guna ma zdolność do dominacji albo poddania się wobec dwóch pozostałych. Pomimo że guny są niezależne to jednak działają, reagują, współdziałają, łączą się i rozdzielają. Żadna z nich nigdy nie znika ani się nie wyczerpuje. Są zawarte w różnych proporcjach w każdej istocie ludzkiej i innej, dlatego nie ma dwojga identycznych ludzi czy też innych istot. W każdej ich kombinacji, jedna z gun jest dominującą, natomiast dwie pozostają w stanie „uśpionym”.